تبلیغات
لطفا از مرور گر فایر فكس استفاده كنید ...................................به نامی خودای گه وره و وه شه ویس ....هه‌رچه‌ن مه‌واچان فارسی شه‌که‌ره‌ن * کوردی جه‌ شه‌که‌ر به‌ڵ شیرین ته‌ره‌ن * یه‌قینه‌ن جه‌ ده‌ور دونیای پڕ ئه‌ندێش * هه‌رکه‌س دڵشاده‌ن وه‌ زوان وێش*خانای قبادی............................... پالنگان،پاڵنان«تاریخی سه هزار ساله» شهید قاضی محمد
کلیک کنید

پالنگان،پاڵنان«تاریخی سه هزار ساله»
 
قالب وبلاگ

فراخوان نخستین همایش  » داستان کوتاه هورامی«

  ژیوای

 ژیوای

فیش حقوقی معلمان سراسر كشور

زكات علم نشر آن است

هورامان شناسی

آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
كل مطالب : عدد
لینک دوستان

كد لو گوی ده لاقه ویه رده ی  )

هه ورامان هانه به رچه م

Wimir|ویمیـــــر

ئه کره م حه‌سنزاده(سه‌ریاس)

كتاب خانه هورامان

دانستنیها

  [ به‌شی -2]

پێکهاته‌ی مێژوویی و چینایه‌تی  شاری پاوه‌ ؛

گه‌ڕه‌که‌ کۆنه‌کان؛

سه‌ردێ ، قه‌ره‌مشانی،( قه‌دیم شاری ) ،شه‌خه‌ڵیان ،  حه‌مه‌ دۆساخیان ، ئاسنگه‌ران، پشته‌یان ، قه‌ڵاخوان ،  میرئاوا، زوارێ ....  .

 

 قه‌ره‌مــشانی ؛

مه‌ودای نێوان گه‌ڕه‌کی یه‌کم واته‌ (سه‌ردێ) تا کانی ئاوی ژنانه‌ی پێشوو ( کۆسی ئاوان) ،هه‌ڵکه‌وتوو له‌ داوێنی شاخی (قه‌ڵادزێ) له‌ باکوور و پشتی کاناڵی کۆنی ئاوی خواردنه‌وه‌ی شار  ناسراو به‌ " جۆ ده‌گای " له‌ باشووری لای به‌ره‌وه‌ی  به‌ ئه‌م ناوه‌ " قه‌رمشانی" ناوبانگی هه‌یه‌.

به‌شێک له‌م گه‌ڕه‌که‌ له‌ سه‌رده‌مانی هه‌ره‌ پێش دا که‌ مێژوه‌که‌ی نادیاره‌ بۆ گۆڕستان ته‌رخان کرابوو . دیاره‌ به‌  پێ نه‌ریتی شاره‌که‌ به‌شێک له‌ گۆڕستانی لای سه‌رووی شار هاوشان له‌ گه‌ڵ به‌شی دووهه‌م ، گۆڕستانی خوارووی شار ( ڕه‌سووڵ ئاوا=مه‌رقه‌دی شێخ محمد )، هه‌روه‌ها جێگای پێشووی مه‌دره‌سه‌ی شاهدۆخت که‌ ساڵه‌ کانی 1350 ئه‌م به‌شه‌ بۆ گۆڕستانی (مه‌لا مه‌قسود ) و به‌شی سه‌رووی شار پێش ئه‌و سه‌رو به‌نده‌  بۆ (مه‌رقه‌دی حاجێ) جێ گۆڕکێ پێکرا . له‌ ئاکام دا به‌ پێ زانیاریه‌ سه‌ره‌تاییه‌کان ده‌توانین  پێداگری ده‌سنیشانی سێ قۆناغ له‌ هه‌ر قۆناغێکدا دوو شووێنی جیاواز به‌ درێژایی ته‌مه‌نێکی هه‌زاران ساڵه‌ له‌م  شاره‌ بۆ قه‌برستانه‌ کانی بکه‌ین.

بازی مه‌کرۆڵی و بازی مووسایان  قۆناغی پاش سه‌رده‌می میتتراییزم (خۆر په‌ره‌ستی) که‌ ئاسه‌واری گۆڕستانه‌کانی نێژرانی مردوو له‌ نێو گۆزه‌ له‌ شوێنی ناسراو به‌ مه‌نده‌ جۆ له‌ کۆتایی په‌نجا کان 1350 له‌ لایه‌ن  تاڵان چیانی ئاسه‌وار تێکدران .گۆڕستانی ئه‌م ده‌وره‌ له‌ مێژوو [ پێش ‌ سه‌رهه‌ڵدانی زه‌رده‌شت]  وێنه‌ی له‌ هۆرامان زۆرن.

قۆناغی دووهه‌م  واته‌ باوه‌ڕ به‌ ده‌سه‌ڵاتێکی سه‌روو و باڵا ده‌ست له‌ ده‌سپێکی خۆ نواندنی زه‌رده‌شت پێغه‌مه‌ر وه‌ک ناسێنه‌ری " ئه‌هورا مه‌زدا" و پاش ئه‌و ئایینه‌کانی یه‌هود و عیسا مه‌سیح له‌ ناوچه‌که‌ . جێ په‌نجه‌ی ئه‌م بڕوا پیرۆزگه‌ڵه‌ لای خه‌ڵک تا هه‌نووکه‌ ئاسه‌واری به‌ جێ ماوی له‌ ناوچه‌ی هۆرامان هه‌ر نه‌بێ له‌ دووتوێ ناوی پارێزراو له‌ سه‌ر گه‌ڕه‌ک ، شاخ و شیوو دۆڵ و گۆرستان  ، هه‌روه‌تر  که‌لتووری تۆمار کراوله‌ زه‌ین و که‌له‌پؤری خه‌ڵکه‌که‌دا پارێزراو ماوه‌ته‌وه‌.

قۆناغی سێهه‌م پاش زاڵ بوونی ئایینی ئێسلام له‌ ناوچه‌ که‌دایه‌ . وێرای تایبه‌تمه‌ندی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ مرۆ ده‌توانی له‌ دووتوێ ئه‌م باوه‌ڕه‌ئایینیه‌ جێگرتوه‌دا به‌شێک له‌ بڕوای پارێزراوی هه‌ره‌کۆن وه‌دۆزی.

به‌شێک له‌ دانیشتوانی شار له‌ سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ن که‌ خه‌ڵکی ئه‌م گه‌ڕه‌که‌ له‌ بنه‌ ره‌تدا کۆچبه‌ری شاری که‌رماشان بون . پێشتر کرماشان به‌ قرمیسین یا قرماسین ناسراوه‌ . نفووسی  نیشته‌جێ ئه‌م به‌شه‌ له‌ شار له‌ به‌ر ئه‌وه له‌ قرماسین را بۆ پاوه‌ هاتون و له‌ بنه‌ڕه‌تدا خه‌ڵکی کرماشانی کۆن بون،  گه‌ڕه‌که‌ که‌  به‌ ناوی ئه‌وانه‌وه‌ به‌ گۆ کردنی  سه‌ر زاره‌کی قه‌ره‌مشانی ( قرماسینی ) وه‌ک  بؤ چوونی توێژێک له‌ ڕۆشنبیران  باس ده‌کرێ .

نووسه‌ر له‌و بڕوایه‌دایه‌  ناوی گه‌ڕه‌کی ( قه‌ره‌مشانی)  له‌ بنه‌ره‌تدا " قه‌دێم شار" ، کۆنترین به‌شی شار له‌ گه‌ڵ ڕاستی زیاتر وێچوونی هه‌یه‌.

یه‌که‌م : هه‌ڵکه‌وتی کانی وئاوی " کۆسی ئاوان " هه‌روه‌ک له‌ ناوه‌که‌یڕا ده‌ر ده‌که‌وێ به‌شێک له‌ سه‌ربرده‌ی مێژوووویی ئه‌م شوێنه‌مان بۆ ده‌خاته‌ سه‌ر پشت . کۆسی  ڕه‌گه‌زێکی کۆنی نیشته‌ جێ زاگرۆس بوون (1204- 1517) پ ز ، که‌ ئاسه‌واری زۆریان له‌ کرماشان و ئیلام به‌ گشتی لێ به‌ جێ ماوه‌ .

یه‌ک له‌ کاره‌ به‌ نێوبانگه‌کانی ئه‌م ڕه‌گه‌زه‌ کێشانی ئاو و کاناڵ کێشی بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ بوه‌ له‌ سه‌رجه‌می هۆراماندا ئاسه‌واری کاناڵ کێشی ئاو به‌ تایبه‌ت له‌ بناری شاهۆ ڕووکاری پاوه‌ ( زه‌ل ، مه‌نده‌ جۆ، و کاناڵ و جۆگه‌ به‌نێو بانگه‌ کانی پاوه‌ [ جۆ ده‌گای، جۆ گلان، جۆ مه‌رێ ( جۆ که‌لیانی)، جۆ مارفتێ، جۆ شاوی، جۆ پشته‌ی، جۆ گولالێ  ..و.

کتێبێکی به‌ ئاڵمانی نووسراو له‌ ژێر سه‌ردێڕی  Deutscher  Geist  که‌ زیاتر تێ ڕوانین و جۆری تێفکرینی ئاڵمانیه‌کان باس ده‌کات مه‌تڵه‌بێکی له‌ که‌سایه‌تیه‌کی ناسراو به‌ ناوی Helmuth von Moltke(1800-1891) به‌ سه‌رتیتری Kurden   Das Land und Volk der [ وڵات و خه‌ڵکی کورد] نووسراوی ساڵی 1841 تێدا یه‌ . له‌ لاپه‌ڕه‌ی 998 له‌ به‌شێکیدا سه‌باره‌ت به‌ کاناڵ کێشی و جۆگه‌ ئاوه‌کانی کوردستان  نووسیویه‌تی ، به‌ کار هێنانی سه‌ر چاوه‌ی کانیاوی  لووتکه‌ی شاخه‌ به‌رز و ڕژده‌کان سه‌رنج ڕاکێش  وه‌سف ده‌کا .له‌ به‌ر چاو گرتنی مه‌ودای چه‌ند سه‌عات وێرای ئاندازیاری ومێکانیزمی له‌ به‌رچاو گیراوی به‌رزی و نزمی زه‌وی و ڕژدی شاخه‌کان ، هه‌روه‌ها ئاماده‌کاری زه‌وی له‌ سه‌ر سینگی  شاخ به‌ شێوازی پله‌کان [ته‌ڵان] له‌ کاره‌ تایبه‌ته‌کان ده‌س نیشان ده‌کات.

‌ جۆ ده‌گای[کاناڵی مێژوویی ئاوی خواردنه‌وه‌ی شار]  له‌ راستیدا ده‌بوو وه‌ک گه‌نجینه‌یه‌کی تارێخی پارێزرابا له‌ به‌ر ئه‌وه‌ سه‌رده‌مێکی یه‌کجار درێژ هه‌م ئاوی خواردنه‌وه‌ی سه‌رپاکی دانیشتوانی شاری دابین کردوه‌ و هه‌م به‌شێک له‌ باغ و باغاتی ئاوداشتوه‌. جیاله‌وه‌ به‌شی هه‌ڵکه‌وتووی  ئه‌م کاناڵ کێشیه‌له‌ نێو شار  به‌ شێوازێکی ڕێکو پێک سه‌رداپۆشراوو له‌ هه‌ر گه‌ڕه‌کێک ده‌روازه‌یه‌کی به‌ نێوی " چار به‌ڵه‌ "  بۆ که‌ڵک وه‌ر گرتنی خه‌ڵک له‌ نزیک مزگه‌وته‌کان هه‌روه‌ها دوو حه‌مامی شار ، کانی ژنان وهه‌م بۆ ئاو داشتن له‌ درێژایی شار دا  بۆ دابه‌شین لێ دروست کراوه‌ .

به‌رنامه‌ڕێژی دابه‌ش کردنی ئاو بۆ ئاوداشتنی باغ و باغاتی پاوه‌ یه‌ک له‌ دامه‌زراوه‌ هه‌ره‌ یاسامه‌نده‌پێشکه‌وتوه‌کانی هۆرامان و بگره‌ ئێران ده‌ژمێردرێ . سه‌قامی دێرینی ئه‌م نه‌ریته‌ بۆ خۆی به‌ڵگه‌یێکی مه‌زن له‌ یاسا پارێزی و پێش که‌وتنی خه‌ڵک له‌ سه‌رده‌مانی پێش مێژوو به‌ حساب دێت.

" جۆ ماڵ" هه‌ره‌وه‌زێکی ساڵانه‌ له‌ وه‌رزی به‌هار بۆ خاوێن کردنه‌وه‌ی جۆگه‌ ئاوه‌کان یه‌ک له‌ ڕیوره‌سمه‌ دێرینه‌کانی ئه‌م شاره‌بوو که‌ هه‌ر باخدارێک له‌ ئاستی خۆی به‌ پاره‌ یا به‌شداری راسته‌وخۆ ده‌وری سه‌ربه‌ خۆی خۆ به‌خشی تێدا ده‌گێڕا.

تا ساڵه‌کانی پێش ده‌سه‌ڵاتی کۆماری ئێسلامی ئاو به‌ پێ سه‌عاتی دیاری کراو و له‌ ژێر چاوه‌دێری( مێراو ) به‌ شێوازی ڕێکو پێک له‌ ماوه‌ی شه‌وو ڕۆژ دا دابه‌ش ده‌کرا. ته‌نیا جێگایه‌ک مافی ده‌س تێوه‌ردان له‌ بڕین و یا که‌م کردنه‌وه‌ و داشکانی پارێزراو ڕه‌چاو ده‌کرا "جۆ ده‌گای" (کاناڵی ئاوی شار) بوو.

کۆتایی ساڵه‌کانی 1330 کاتی یه‌که‌مین کاناڵ کێشی مۆدێرن بۆ کێشانی لووله‌ی ئاوی نێو شار گۆزه‌یه‌کی پڕ له‌ سکه‌ی زێڕی سه‌رده‌می ده‌سپێکی خوله‌فای ئیسلام دیترایه‌وه‌ .

بازی مه‌کرۆڵی نیشتگه‌ی به‌شێک له‌ دانیشتوانی ئه‌م گه‌ڕه‌که‌ له‌ پێش هه‌شتا ساڵ له‌ لایێک  و نێو دێرکران وه‌ک گۆڕستانی زه‌رده‌شتیه‌کان  هه‌روه‌ها وه‌ک ژینگه‌ی خه‌ڵک ، گۆشه‌یه‌کیتر له‌ که‌ونارابوونی گه‌ڕه‌که‌که‌ ده‌گه‌یێنێ.

مزگه‌وتێکی به‌نێوبانگ  به‌ نێوی " مزگی  پڕچن(وڕۆڵ)" له‌م گه‌ڕه‌که‌ هه‌ڵکه‌وتوه‌ که‌ بۆ خۆی سه‌ربرده‌ و داستانی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌. گه‌ڕه‌کی  ( قه‌دێم شاری) له‌ ته‌نیشت ( گه‌ڕه‌کی شه‌خه‌ڵیان) له‌ ڕاستیدا  تێکه‌ڵاویه‌کی له‌ هه‌ڤدو دانه‌بڕاو و پڕ له‌ مێژووی دێرینیان پێوه‌ دیاره‌ . هه‌ر نه‌بێ نێو و نیشانه‌ هه‌ڵێنجراوه‌کان له‌ دوو توێ ناوه‌رۆک و مێژوو دا ئه‌وڕاستیه‌  تاڕاده‌یه‌ک ئاشکرا ده‌کا . هه‌ڵبه‌ت بۆ ئاشکرا بوونی زیاتری  نێوه‌رۆکی مێژوویی ئه‌م وتاره‌    پێویست به به‌دواداچوونی وردتری پشوودرێژو لێ کۆڵینه‌وه‌ی که‌ونینه‌ ناسی هه‌یه‌.

بۆ وێنه‌ به‌شێک له‌ گه‌ڕه‌کی سه‌ردێ به‌ ناوی " سه‌روو جوان" له‌وه‌ ده‌چێ هه‌ڵگری ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ بێت که‌ زۆر پێش له‌ ئێستا سه‌رجه‌م پێکهاته‌ی شاری پاوه‌ له‌ بنار (لای به‌ره‌وه‌ی) جۆ ده‌گای ، واته‌ کاناڵی مه‌زنی ئاوی خۆاردنه‌وه‌ی شار هه‌ڵکه‌وتبێ.

 

ئه‌گه‌ر باوه‌ڕی زه‌رده‌شتی ئایینه‌کان و ئه‌وه‌ که‌ خه‌ڵکی ئه‌م مه‌ڵبه‌نده‌ باوه‌ڕمه‌ندی ئایینی زه‌رده‌شت بووبن ، به‌ بنه‌ما بگرین ، ده‌بێ ئه‌م ڕاستیه‌ له‌ بیر نه‌چێ  پاراستنی خاوێنی ئاو له‌ دینی زه‌رده‌شت دا ئه‌رکی سه‌ره‌کی ژمێردراوه‌ . له‌ سه‌ر ئه‌م بنه‌ما له‌ سه‌رده‌مانی کۆندا ده‌بێ شار له‌ لای به‌ره‌وه‌ی کاناڵی ئاوی نێوبراو واته‌ ئه‌و جێگه‌ بووبێ که‌ دواتر به‌ "وه‌رده‌گا"  ده‌ناسرێ و هێشتار گه‌ڕه‌کی (قه‌لاخوان یا قه‌ڵات وان) له‌ بنه‌وه‌ی کاناڵی نێوبراو (بنێ) دا ده‌وامی مێژوویی خۆی پاراستوه‌.

به‌ گشتی گه‌ڕه‌کی قه‌دیم شاری وه‌ک نێو و نێوه‌رۆک له‌ بری قه‌ره‌مشانی یا قرماسینی ( کرماشانی) له‌ گه‌ڵ راستی زیاتر ده‌گونجێ . به‌ پێ دابی تا ئێستا خه‌ڵک ئه‌گه‌ر به‌ هۆکارێک کۆچبه‌ر بووبن زۆرتر له‌ لادێ و گوند بۆ گۆندی گه‌وره‌تر یا شوێنه‌وارێکی ڕوو له‌ گه‌شه‌و خاوه‌ن ئیمکانی ماڵی ملی ڕێگایان گرتوه‌ . جیا له‌وه‌ ئه‌گه‌ر خه‌ڵکێک له‌ زێدی خۆیان دوور خرابنه‌وه‌ ئه‌وه‌ بۆ مه‌ڵبه‌ندێکی دوورتر و نه‌ناسراو که‌ پێوه‌ندی به‌ زێد و نیشتمانی سه‌ره‌کی ئاسان نه‌بووبێ دوور خراونه‌ته‌وه‌.

 بۆ وێنه‌ له‌ نزیک به‌ یه‌کسه‌ت ساڵی ڕابردوودا خه‌ڵکێکی  به‌ ڕێژه‌ به‌ر چاو له‌ پاوه‌ و ده‌وروبه‌ر ڕوویان له‌ کرماشان نا و له‌م شاره‌ نیشته‌ جێ بون. گه‌ڕه‌کی به‌خشی 3 ( پاوه‌ییه‌کانی کرماشان) نێوبانگی هه‌یه‌.

به‌ڕواڵه‌تێکیتر کۆچی دڵخوازی خه‌ڵک زۆرتر به‌ره‌و شوێنی ئاوه‌دانتر و شارستانیه‌ت( ئابووری) ده‌وڵه‌مه‌ندتر سه‌ری گرتوه‌ نه‌ک بۆ ناوچه‌یه‌ک که‌ ئیمکان و ده‌ره‌تانی هه‌ر نه‌بێ وه‌ک پاوه‌له‌ بواری ئابووری و گه‌شه‌ی ئه‌م بواره‌ کز و به‌ربه‌ستی زۆری له‌ سه‌ر ڕێدا هه‌بوه‌.

له‌ باری پیشه‌یی دانیشتوانی قه‌دیمشاری هه‌روه‌ها شه‌خه‌ڵیان وێرای باخداری چنین و ڕستن،مسگه‌ری ، جۆڵایی سه‌رچاوه‌ی داهاتیان ژمێردراوه‌.

 شه‌خه‌ڵیان ،( شێخ ئاڵیان ، شه‌غاییان) :

وه‌ک پێشتر ئاماژه‌ی پێدرا به‌ پێ زۆر دیارده‌ و ئاسه‌وار  هه‌روه‌ها گێرانه‌وه‌ی مێژوو ڕه‌گه‌زی مێژوویی(کاسی ) له‌م مه‌ڵبه‌نده‌ ده‌سه‌لاتداره‌تیان هه‌بوو خودا یا هێمای دین به‌ ناوی (شێخۆ)لای ئه‌وان پیرۆزی تایبه‌تی پارێزراو بوه‌ . (1)

 

(شێخۆ)، هێماو خواله‌ی دین له‌ وێنه‌ هه‌ره‌ پیرۆزه‌کانی ئه‌م ڕه‌گه‌زه‌ ده‌ژمێردرێ . به‌ له‌به‌ر چاوگرتنی جێ وڕێ خواله‌ پیرۆزه‌کان له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ی خه‌ڵک له‌ دێرزه‌مان له‌ لایێک و درێژه‌ی ئه‌م ڕێچکه‌یه‌ له‌  سه‌رده‌مانی دواتر مرۆ بۆی هه‌یه‌ ناوی گه‌ڕک ( شه‌خه‌ڵیان) بۆ شێخۆ  واته‌ شێخ ئاڵیان ( خه‌ڵکی سه‌ربه‌ باوه‌ڕی شێخۆ) بگێڕێته‌وه‌ .


 




طبقه بندی: پاوه،
[ پنجشنبه 12 بهمن 1391 ] [ 20:42 ] [ زیرك محمدیان،كامیاران،پالنگان ]
.: Weblog Themes By WeblogSkin :.

زیرك محمدیان

درباره ی وبلاگ

پیوندهای روزانه
امکانات وب

هه ورام تفین

وبلاگ پالنگان،پالنان

ممنون میشم اگه كد داخل مستطیل را در وبتون جا دهید

قرآن كُردی

اخبار كردستانات

مشاهیر كرد

آمار چندین وبلاگ

تفسیر فی ظلال القرآن

فاتحه خوانی،سنت ها،بدعت ها

كتیب خانه ئه وین

كد لو گوی یانه و شیعره كام )

هه نبانه بورینه