تبلیغات
لطفا از مرور گر فایر فكس استفاده كنید ...................................به نامی خودای گه وره و وه شه ویس ....هه‌رچه‌ن مه‌واچان فارسی شه‌که‌ره‌ن * کوردی جه‌ شه‌که‌ر به‌ڵ شیرین ته‌ره‌ن * یه‌قینه‌ن جه‌ ده‌ور دونیای پڕ ئه‌ندێش * هه‌رکه‌س دڵشاده‌ن وه‌ زوان وێش*خانای قبادی............................... پالنگان،پاڵنان«تاریخی سه هزار ساله» شهید قاضی محمد
کلیک کنید

پالنگان،پاڵنان«تاریخی سه هزار ساله»
 
قالب وبلاگ

فراخوان نخستین همایش  » داستان کوتاه هورامی«

  ژیوای

 ژیوای

فیش حقوقی معلمان سراسر كشور

زكات علم نشر آن است

هورامان شناسی

آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
كل مطالب : عدد
لینک دوستان

كد لو گوی ده لاقه ویه رده ی  )

هه ورامان هانه به رچه م

Wimir|ویمیـــــر

ئه کره م حه‌سنزاده(سه‌ریاس)

كتاب خانه هورامان

دانستنیها

[ به‌شی -3]

پێکهاته‌ی مێژوویی گه‌ڕه‌که‌کانی شاری پاوه‌ ؛

گه‌ڕه‌که‌ کۆنه‌کان؛

سه‌ردێ ، قه‌ره‌مشانی،( قه‌دیم شاری ) ،شه‌خه‌ڵیان ،  حه‌مه‌ دۆساخیان ، ئاسنگه‌ران، پشته‌یان ، قه‌ڵاخوان ،  میرئاوا، زوارێ ....  .

کاتێک باسی  دیار بوونی هێمای پێکهاته‌ی چینایه‌تی له‌ تان و پۆی گه‌ڕه‌که‌کانی پاوه‌ ده‌خرێته‌ به‌ر چاوی وردبینی خوێنه‌ر ، ڕه‌نگه‌ ئه‌و ‌ هه‌‌ڵێنجانه‌ زانستی و لێکدانه‌وه‌  سه‌رده‌میانه‌ وه‌ک به‌شێک له‌ ‌ پرۆسه‌ی گه‌شه‌ی سه‌رمایه‌داری و  دابه‌زینی شارستانیه‌ت  بهاوێژرێته‌ نێو بازنه‌ی سووڕی خه‌یاڵی خوێنه‌ر و له‌ درێژه‌دا هه‌ستێکی وه‌های بۆ بخوڵقێنی که‌ هێنانه‌ گۆڕی پرسی باس کراو له‌ گه‌ڵ تارێفی زانستی و ناسراوی چین و چینایه‌تی ڕابردووی ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌دا مه‌ودای هه‌یه‌.

 ئه‌گه‌ر چێن به‌ واتا عێلمیه‌که‌ی ئێمڕۆ وه‌رد  بده‌ینه‌وه‌  بۆ وێنه‌( چینی کرێکار) ، بۆمان ئاشکراتر دبێ  له‌ هۆرامان    نه‌ ک  هه‌ر سه‌دان ساڵ پێش به‌ڵکوو ڕۆژگاری ئێستاشی لێ زیاد بکه‌ین به‌ بێ  توانای هێنانه‌ گۆڕی هیچ پاساوێك ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌سه‌لمێندرێ  کرێکار وه‌ک چینێک نه‌ ته‌نێ له‌ هۆرامان له‌ زۆربه‌ی کوردستان بوونی نیه‌.

له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ مه‌به‌ست لێره‌ دا  ئاماژه‌ به‌  ئاشکرا  کران و  بنج به‌ستنی هێندێ پێکهاته‌ و تایبه‌تمه‌ندی هاوشان بۆ به‌ره‌و پیر چوون و شێوازێک له‌ سامان گرتنی بیری چینایه‌تی له‌ پانتایی هزری خه‌ڵک  ده‌نوێنێ که‌ ئه‌گه‌ر به‌ شکڵی رابردوو گه‌شه‌ و نه‌شه‌ی کردبایه‌ ڕه‌نگ بوو نه‌ ک چین به‌ واتای زانستی ( سه‌رده‌می ئێمه‌ ) ، له‌ هۆرامان سه‌قامی گرتبا بگره‌ شارستانیه‌ت به‌ لقوپۆپی ته‌واوواتا لێ شین ده‌بوو.

بۆ وێنه‌ به‌رهه‌م هێنانی جلو به‌رگی کوردی ( چۆخه‌و ڕانک، پاپۆش ،کڵاش ... ) که‌ میژوێکی دێرینی هه‌یه‌ به‌رهه‌مگه‌لی ده‌ستی سنعه‌تی سه‌ره‌تایین . ئه‌وه‌ که‌ ئه‌م سنعه‌ته‌ نه‌یتوانیوه‌ پێشچوونی زیاتر به‌ خۆوه‌ ببینی له‌ ئه‌سڵی مه‌سه‌له‌که‌  واته‌ هه‌بوونی تێروانین و کرداری کردنی  بۆ به‌رهه‌م هێنان و ڕه‌وانه‌ کردنی به‌ره‌و بازار که‌م ناکاته‌وه‌ .

مرۆی هۆرامی به‌رهه‌م و ده‌سڕه‌نجه‌که‌ی خۆی تا ئه‌نه‌ دۆڵ و شام و به‌غدا و شاره‌کانی عه‌جه‌مستان بڵاو کردوه‌ته‌وه‌ ، جا ئه‌وه‌ ڕانک و چۆخه‌ یاکه‌ڵاش و که‌چک و شانه‌ی سه‌ر و هه‌رچیه‌کیتر بووبێ به‌رهه‌مێک بوون کۆمه‌ڵگا پێویستی پێیان هه‌بوه‌.

له‌ به‌شی یه‌که‌مدا باسی چه‌ند ناوێک وه‌ک ( بانه‌و ڕکانه‌ی[ ده‌شتی کێبه‌رکێ=زمین مسابقه‌= شوێنی گشتی وه‌رزش، ]،  بانه‌و زه‌ماوندگای[ ده‌شتی ڕیو ره‌سمی شایی یا زه‌ماوه‌ند= شوێنی ڕێوره‌سم ، جه‌مگای گشتی] ، کرا . وه‌ک ناوه‌ڕۆک و ناسراوی ئه‌م دوو شوینه‌ مه‌ودای که‌متر بۆ شک و گۆمان ناهێڵێته‌وه‌  ده‌کرێ تێفکرینی ئه‌وتۆ له‌ سه‌رده‌مانی کۆندا له‌ ناوچه‌یه‌کی شاخاوی و ڕژدی وه‌ک هۆرامان به‌  نیشانه‌ی شارستانیه‌ت یا هه‌ر نه‌بێ سه‌رهه‌ڵدانی بیری شارستانی لێک بدرێته‌وه‌. سازکرانی بازاری سه‌رداپۆشراو بۆ هه‌ر کاسبکارێک له‌ ناوه‌ندی شار که‌ دواتر ده‌که‌وێته‌ به‌ر باس وێنه‌یه‌کیتری هه‌ڵکشان به‌ره‌و تێڕوانینی سه‌ره‌وه‌یه‌.

له‌ هێنانه‌ گۆڕی وشه‌و دیارده‌ی شارستانیه‌تدا  بۆ نێودێر کردنی ژینگه‌یه‌ک به‌ شار زۆر دیارده‌ی جێ سرنج هه‌یه‌ که‌ پاوه‌ نه‌ ته‌نیا په‌نجا ساڵ له‌مه‌وبه‌ر کاتی به‌ فه‌رمی ڕاگه‌یێندرانی به‌ شار  لێیان بێ به‌ش بوو، پاش زیاتر له‌ په‌نجا ساڵ هێشتار هۆتێلێکی ڕێکو پێکی سێ یان چوار ئه‌ستێره‌ی [وه‌ک پێوانه‌ بۆ هه‌بوونی مه‌رجه‌کانی خزمه‌ت گوزاری] تێدا ساز نه‌کراوه‌.

باسی جاده‌ و ناوه‌ندی پێڕا گه‌یشتن به‌ زبڵی شار ، ئاوه‌ڕۆ و ده‌یان مه‌سه‌له‌ی پێوه‌ندیداریتر بابمێنێ.

دوور له‌ راستی نیه‌ بوترێ :  تایبه‌تمه‌ندیه‌ دێرینه‌کانی هه‌نگاو نان به‌ره‌و پێوانی  ئه‌م ڕێبازه‌ [شارستانیت] وێرای ئیشاره‌  به‌ ئه‌و چه‌ند ئیشاره‌ته‌ کورته‌  له‌ که‌مته‌ر خه‌می به‌رپرسان  حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ و بۆمان هه‌یه‌ پێداگری بکه‌ین  بنه‌ما و ڕێچکه‌ی ئه‌م بواره‌ له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ له‌ بیر و کرداری دانیشتوان جێگیر بوه‌.  ئه‌گه‌ر دواتر قه‌تیس ماوه‌ یان کۆسپ و ته‌گه‌ره‌ی هاتوه‌ته‌ سه‌رڕێ بۆ خۆی ئاوڕدانه‌وه‌ی تایبه‌ت و گشت لاینی گه‌ره‌که‌

ئاوڕدانه‌وه‌له‌ له‌ سیستمه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ جیاوازه‌کانی  مرۆ[کۆیله‌داری ، فئۆدالیزم ، و سه‌رمایه‌داری]  له‌ نۆرمی کلاسیکی خۆیدا له‌ هۆرامان بوونی وه‌ک له‌ پێناسه‌ی گشتی ئه‌و  قۆناغگه‌له‌ دا شی کراوه‌ته‌وه‌ نه‌دیتراوه‌.

له‌ هۆرامان به‌ پێی مێژووی هه‌زار ساڵه‌ی ده‌سه‌ڵاتی به‌گزاده‌کان [ عه‌بدوڵا قازی – مێژووی هۆرامان] ، له‌ به‌همه‌ن کوڕی به‌هلۆ ڕا ده‌سه‌لات پشتاو پشت به‌ نه‌وه‌ی دواتر گه‌یشتوه‌.

به‌گ له‌م مه‌ڵبه‌نده‌ نه‌ فۆئۆداڵ بوه‌ نه‌ سه‌رمایه‌دار . مڵکداره‌تی( مالێکیه‌ت) له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ له‌ هۆرامان خاوه‌نی سرۆشتی سوسیالیستی بوه‌.  حۆکمڕانه‌کانی هۆرامان  سه‌رچاوه‌ی داهاتی خه‌ڵک نه‌بوون .ئه‌گه‌ر ئاوڕ له‌ ژیان و سامانی دانیشتوانی ناوچه‌ی هۆرامان  بده‌ینه‌وه‌ ئه‌و زانیاریه‌  ڕاستیه‌ که‌ هه‌ر بنه‌ماڵه‌یه‌ک پارچه‌ باخێک ، ئاڵفجاڕێک ، پارچه‌  ڕه‌زێک وێرای چه‌ند سه‌ر ئاژه‌ڵی خۆماڵی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌بوه‌ .

به‌گ یا ده‌سه‌ڵاتدار وه‌ک له‌ ناوچه‌کانیتر باو بوه‌ مڵکداری مه‌زن نه‌بون تا ڕه‌عیه‌تیان هه‌بێ له‌ سه‌ر زه‌ویه‌کانی کار بکه‌ن و به‌ ئه‌م شێوه‌ خه‌ڵکێک  ژیانیان گرێدراوی  بڕیاری مالک  یان ئه‌رباب بێت.

لێره‌ دا مڵکانه‌ یا ماڵیاتی داهاتی به‌ ده‌ست هاتوو له‌ به‌ر هه‌می باخ ، مه‌ڕداری و هه‌ر داهاتێکیتر له‌ لایه‌ن نوێنه‌ری شاره‌زای ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ . ڕه‌شایی له‌ هۆرامان بێ واتا و بوونی نه‌ سه‌لمێندراوه‌.

ده‌کرێ  بوترێ به‌ پێی سرۆشتی ناوچه‌ و داب و نه‌ریتی له‌ کۆنه‌وه‌ هاتوو شێوازێکی جیاواز و تایبه‌ت له‌ هۆرامان دابه‌زێندراوه‌ . ئه‌م ڕێچکه‌ له‌ باری کۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندی و پێش که‌وتنی ئه‌رێنێ به‌ قازانجی سه‌رجه‌م کۆمه‌ڵگاکه‌ی تێدا به‌دی ده‌کرێ. له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ له‌ کۆی گشتیدا به‌ ڕێژه‌یه‌ک خه‌ڵک سه‌ره‌ڕای داهاتی به‌رته‌سک  خاوه‌نی ژیانی ئاسووده‌تر و‌ دوور له‌بێ سه‌قامی ‌ سه‌ر عه‌رزی ژینگه‌که‌یان وه‌ک زۆر ناوچه‌ی دی ژیاون.

ئه‌گه‌رگۆشه‌یه‌ک له‌ ناوئاخنی  شارستانیه‌ت هه‌نگاو هه‌ڵێنانی به‌ کرده‌وه‌ به‌ره‌و ژیانی ئاسوده‌ و دوور له‌ چه‌وسانه‌وه‌ی زیاتری تاک و کۆمه‌ڵگا به‌ شێوازی پێشووتر لێک بده‌ینه‌وه‌ دڵنیاییمان زیاتر ده‌بێ .

هه‌ر له‌م پێوه‌ندیه‌دا :  "مه‌رێ " پشت به‌ستن به‌ ژیانی شورایی له‌ په‌نای به‌شێک له‌ دیاره‌ده‌ باسکراوه‌کانی سه‌ره‌وه‌دا گۆشه‌یه‌کی به‌رچاویتر  له‌ شارستانیه‌تی دیرینی هۆرامان بۆ ئێمه‌ ئاشکرا ده‌کات.

 

حه‌مه‌ دۆساخیان ؛

له‌ پێشه‌کی ئه‌م به‌شه‌ دا وێرای سپاس له‌ هاوکاری بۆ ڕا ده‌ر بڕین و ده‌وڵه‌مه‌ند کردنی نووسراوی به‌رده‌ست دیسان خوازیاربوونی سه‌رله‌ نوێ له‌ جێ خۆیدایه‌  بۆ هه‌رچی زیاتر به‌ نێوه‌رۆکتر کردن.  خوێنه‌ران بۆیان هه‌یه‌  پێشنیار و زانیاریه‌کانی خۆیان به‌ ئادره‌س ئیمه‌یلی s.babaee@web.de بۆ نووسه‌ر بنێرن که‌ پێشه‌کی سپاسیان ده‌کرێ .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

گه‌ڕه‌کی ناو هاتی له‌ مه‌ودای نێوان (قه‌دیم شاری) و (ئاسنگه‌ران) هه‌ڵکه‌وتوه‌. دانیشتوانی شار له‌و بڕوایه‌دان سه‌رده‌مێکی دوور و درێژ خه‌ڵکی ئه‌م گه‌ڕه‌که‌ باوه‌ڕمه‌ندی ئایینی مووسایی(یه‌هود) بوون . پیشه‌ی سه‌ره‌کیان ئارایشگه‌ری، جه‌ڕاحی (شکسته‌ به‌ندی)، ددان کێشان و ساز کردنی ده‌واو ده‌رمانی خۆماڵی له‌ گژو گیای ناوچه‌ بوو.

سه‌باره‌ت به‌ بڕوای تایبه‌تی ئایینی دانیشتوانی ئه‌م گه‌ڕه‌که‌ خه‌ڵکی به‌ سالا چوو ده‌گێڕنه‌وه‌ :  "له‌ ساڵانی هه‌ره‌ پێشدا که‌سێکی موسڵمان نیشته‌ جێ (ئاسنگه‌ران) به‌ ناوی ئۆستاعه‌باس له‌ گه‌ڵ کچێکی(جوو) له‌ خێڵی حه‌مه‌دۆساخیان شه‌یدای یه‌کتر  ده‌بن . به‌ پێی یاسای ئایینی ئێسلام ئه‌گه‌ر کچێک مێرد به‌ موسڵمانێک بکات ده‌بێ پێش ماره‌ کردن(نیکاح)، کچه‌ دینی ئێسلام قه‌بوڵ بکات .




طبقه بندی: پاوه،
[ جمعه 13 بهمن 1391 ] [ 19:12 ] [ زیرك محمدیان،كامیاران،پالنگان ]
.: Weblog Themes By WeblogSkin :.

زیرك محمدیان

درباره ی وبلاگ

پیوندهای روزانه
امکانات وب

هه ورام تفین

وبلاگ پالنگان،پالنان

ممنون میشم اگه كد داخل مستطیل را در وبتون جا دهید

قرآن كُردی

اخبار كردستانات

مشاهیر كرد

آمار چندین وبلاگ

تفسیر فی ظلال القرآن

فاتحه خوانی،سنت ها،بدعت ها

كتیب خانه ئه وین

كد لو گوی یانه و شیعره كام )

هه نبانه بورینه